LATEX چيست؟
در اين مقاله مختصرا به بررسي نرم افزار LATEX و مزاياي آن در مقابل ورد(word) اشاره
ميكنيم.
LATEX در نگاه اول نرم افزاري بسيار دشوار است كه كاركردن با آن مشابه كد نويسي است
و انسان را به ياد دشواريهاي متعدد زبانهاي برنامه نويسي و مسايل مربوط به آنها مي
اندازد.
اما واقعيت چيست؟
در واقع LATEX سيستمي از كدها است كه به نويسنده كمك مي كند متني بنويسد كه علاوه بر
رسايي و زيبايي، قابل اتكا و لايتغير باشد يعني اگر شما در سيستم خود متني نوشتيد،
بتوانيد آن را در سيستم فرد ديگري نيز به همان شكل ببينيد.
ممكن است بگوييد PDF نيز چنين امكاناتي فراهم مي كند:
اما آيا شما در يك متن با اين فرمت، توانايي تغييرات محتوا را داريد؟ بعضا ميتوان تغييرات
اندكي اعمال كرد اما بازنويسي متن ميسر نيست.
در زير تنها ليستي از مزاياي LATEX در مقايسه با ساير نرم افزار هاي پردازش متن آمده
است كه بيان و مرور آنها خالي از لطف نخواهد بود.
- در LATEX شما متن را مينويسيد، خود نرم افزار پردازش ها، تغيير اندازه و نوع فونت بسته
به نوع متن، استفاده از فرمتهاي استاندارد متن نويسي، نگارش با زيباترين شكل ممكن،
و در كل تنظيمات متن را انجام ميدهد.
ورودي در اين نرم افزار يك فايل متن ساده(Plaint Text) است كه علاوه بر حجم كم و پايداري
متن، امكان اجرا و مشاهده درپلاتفرمهاي مختلف شامل(windows،Linux ، MAC و اخيرا Android)
را مقدور ميسازد امري كه در ساير نرم افزارهاي پردازش متن صورت نميپذيرد.
- اين نرم افزار رايگان است،در نتيجه اگر فايلي براي يك مرجع دولتي در خارج از كشور ارسال
ميكنيد، مقاله اي براي ثبت براي ژورنالهاي معتبر بين المللي در نظر داريد، يا اگر ميخواهيد
يه زندگي در خارج از ايران فكر كنيد ميتوانيد نگراني شما را از بابت برخي نرم افزارهاي
كرك شده (مثل آفيس ورد) بر طرف سازد. اين نرم افزار علاوه برپشتيباني كامل از زبانهاي
مختلف(از جمله فارسي)،براي دستيابي به دو نوع خروجي متن و ارائه امكاناتي را دارد.
به واقع شما ميتوانيد يك فايل PDF داشته باشيد كه متن باشد يا يك ارائه
- اگر نگران نوشتن متنهاي خود در يك قالب علمي و استاندارد باشيد اما به اين قالب آشنايي
كامل نداشته باشيد، با اين نرم افزار كافيست متن را تايپ كنيد. LATEX خود حواسش به
تنظيمات متن شما شامل فونت، زيرنويس عكسها، فهرست گذاريها،صفحه گذاري (شامل شماره صفحه،حاشيه
هاي خالي،سربرگ و...) و بخشهاي مختلف ديگر يك متن استاندارد هست.
- در اين نرم افزار تنها از كيبورد استفاده ميشود. تمام تنظيمات بصورت دستورهاي متني
وارد ميشود كه علاوه بر سرعت بالا و خستگي كمتر (به علت عدم انتقال مداوم از كيبور
به ماوس وبالعكس)، موجب درك بهتر از متن ميشود. مثلا زماني كه شما ميخواهيد يك بخش
جديد را شروع كنيد در LATEX كافيست بنويسيد: {Section {New Results
در حالي كه مثلا در ورد بايد متن را تايپ كنيد، آن را انتخاب كرده رنگ و سايز آن را
تغيير دهيد، فواصل را از بالا و پايين با بخش قبل و متن همين بخش تنظيم كرده و در آن
صفحه بندي را بررسي كنيد. LATEX تمام اينها را انجام ميدهد.
- LATEX امكانات متعدد غير قابل باوري براي متون رياضياتي در اختيار افراد ميگذارد.
آموزشگاه كامپيوتر پايا افتخار دارد اولين دوره رسمي LATEX را در سطح كشور برگزار كند.
افرادي كه معتقديم اين نرم افزار برايشان مفيد است شامل دانشجويان تحصيلات تكميلي،
علاقمندان به تحصيل در خارج از كشور، دانشجويان رشته هاي رياضي و ساير علاقمنداني است
كه ميخواهند در كارخود پيشرفت كنند و پرونده هايي با كيفيت بالا تهيه نمايند.
لاتک یا لِیتِک که در یک متن ساده به صورت LATEX نوشته میشود، یک سیستم آمادهسازی
نوشتاری برای برنامه حروفچین تِک (TeX) است. لاتک ویژگیهای برنامهپذیر نشر
رومیزی و همچنین ابزارهایی گسترده را برای خودکار کردن بیشتر جنبههای حروفچینی و
نشر رومیزی (desktop)، اعم از شمارش ارجاعات میان منابع گوناگون
(cross referencing )، جداول و نمودارها، طرحبندی صفحات(page layout)،
کتابنامهها و بسیار چیزهای دیگر ارائه میدهد. لاتک ابتدا در سال ۱۹۸۴ توسط لسلی لامپورت
نوشته شد و تا کنون تبدیل به روش مسلطی برای استفاده از تکس _ که هم اکنون دیگر افراد
آن را به صورت متن خالی (plain tex) نمینویسند _ شده است. نسخهٔ کنونی، LaTeX۲ε است.
لاتک (LaTeX) معمولاً به صورت لِیتِخ یا لاتِخ تلفظ میشود که در آن X صدای خ فارسی
را میدهد زیرا نام TeX از واژه یونانی τεχνη (تِخنی به معنی هنر و مهارت) گرفته شده
است. گرچه مخترع سازندهٔ تکس، دونالد کنوت شخصاً تلفظ "tech" (تِخ) را استفاده میکند،
ولی لامپورت گفته است که " او هیچ تلفظ خاصی را برای LaTeX ترجیح نمیدهد یا بد نمیداند.
نام لاتک بطور معمول با حروفچینی مخصوصی که در لوگوی این صفحه نشان دادهشده، چاپ
میشود.
کارکرد لاتک مبتنی بر این اندیشه است که نویسندگان باید قادر باشند بر نوشتن در درون
ساختار منطقی متنشان تمرکز کنند، نه اینکه وقت خود را برای کارکردن بر روی جزئیات
شکلدهی صرف کنند. این امر، نه تنها جداسازی شکلدهی از محتوا را ممکن میسازد، بلکه
حروفچینی و دیگر تنظیمات مرتبط با آن را در هر جا که نیاز باشد امکانپذیر میسازد.
لاتک با قابلیت جدانگهداشتن جزئیات شکلدهی از متن، غالباً برتر از واژهپردازها و
دیگر سیستمهای نشر رومیزی عمل میکند. امکان بوجود آوردن تغییرات دیداری در طرحبندی
صفحهها معمولاً در سیستمهای دیگر چندان امکانپذیر نیست. این سیستمها زمینه و شکل
را چنان بطور تنگاتنگ با هم همگون میکنند که ایجاد ثبات و اتوماتسازی غالباً دشوار
است. لاتک انعطافپذیری زیادی برای شکلدهی در اختیار میگذارد و در عین حال هویت ساختار
را حفظ میکند، کاری را که سیستمهای ساختاری ضعیف مانند اسجیامال (SGML) و اکسامال
(XML) مستقیماً انجام نمیدهند. لاتک را میتوان با استفاده از زبان ماکروی زیربنائی
به منظور پدیدآوردن فرمتهای ترجیحی توسعه داد. برای نمونه ابزارهای تجاری متعددی در
سیستم کلی تِک (که لاتک جزئی از آن است) وجود دارد و فروشندگان میتوانند امکانات دیگری
همچون پشتیبان تلفن و اَشکال تایپی اضافی را عرضهکنند. لیکس (LyX) یک پردازشگر متنی
دیداری آزاد است که از لاتک بهعنوان پشتیبان استفاده میکند. تکمکس (TeXmacs) یک
ویرایشگر ویزیویگ (WYSIWYG) که دارای عملکردهای سادهای مثل لاتک است اما با یک موتور
حروفچین متفاوت است . تعدادی از سیستمهای تجاری دیتیپی (DTP) رایج، از نسخههای
اصلاحشده موتور حروفچین اولیهٔ تِک استقاده میکنند. با توجه به افزایش کنونی در استفاده
عام از سیستمهای اکسامال و پیدایش تقاضا برای تولید انبوه و دستهای کیفیت انتشار،
افزایش مداومی در حروفچینی با استفاده از اینگونه منابع بویژه در استفاده از لاتک به
چشم میخورد .نمونه پایین مثالی از یک درونداد (سمت چپ) و برونداد (سمت راست) لاتک
را نشان میدهد .
لاتک در آغاز بیش از همه توسط ریاضیدانان و دانشمندان بکار میرفت. این نرمافزار هنوز
هم در میان این دسته از افراد به عنوان ابزار ترجیحی برای نوشتن مقالات، کارهای تحقیقی،
پیشنویسها و کتابها بکار میرود. از آنجا که سیستم زیربنائی تِک ابتدائاً برای متنهای
دارای ریاضیات ساختهشد، ازاینرو طرحبندی کردن عبارات ریاضی آسانتر و حروفچینی بدستآمده
دارای کیفیت مطلوبتری نسبت به دیگر سیستمهای متنپرداز به حساب میآید. بسیاری از
گاهنامههای علمی و ناشران دیگر، پکیجهای آزادی از لاتک را فراهم کردهاند که سبکهای
حروفچینی درونسازمانی (in-house) را برایشان انجام میدهد. محبوبیت لاتک در محافل
فنی و دانشگاهی شاید تا حدی مرهون در دسترس بودن زودهنگام لاتک در سیستمهای یونیکس
و در دسترس نبودن فعلی دیگر واژهپردازها در آن سیستمها باشد. ولی از همان مراحل آغازین،
لاتک نسبت به برنامههای دیگر در مجموعه گستردهتری از سختافزارها و نرمافزارها،
موجود بود و نسخههای آن هماکنون تقریباً در هر سیستمی از پیدیایها (PDA ها) گرفته
تا رایانههای رومیزی و ابررایانهها پیدا میشود. در خارج از محافل فنی به دلایلی
لاتک نسبت به نرمافزار اصلی نشر رومیزی کمتر مورد استفادهاست. یادگیری آن برای افرادی
که هیچ تجربهای در زمینه زبانهای نشانهگذاری ندارند، دشوار است. گرچه سفارشی کردن
ظاهر مقالات، کتابها و گزارشها صرفاً با استفاده از فرمانهای دستی کار بسیار آسانی
است، ولی این کار در حد یک حروفچین برای خودکارسازی تولید متن باقی میماند نه درحد
برنامهٔ دستورالعمل طراحی صفحه، ازاینرو تولید طرحبندیهای پیچیدهٔ دیداری که تصاویر
متعددی را درون خود جا میدهد کار دشواری است. مانع دیگر در راه استفاده از لاتک، برای
بسیاری افراد، مربوط به ظاهرهای ناهمزمان (asynchronous interface) است که در بیشتر
نرمافزارهای آزاد پیش میآیند. در این حالت، صفحه ویرایش و صفحهٔ نمایش حروفچینی جدا
هستند که کمی باعث دشواری کار میشود. بخشی از این مشکل را میتوان با استفاده از جستجوی
وارونه حل کرد. با این حال ابزارهای تجاری متعددی از یک شیوهٔ چاپی همزمان استفاده
میکنند، مثال دیگر سیستمهای دیتیپی ابزارهای غیرتجاری لیکس ( LyX) متنباز (open
source) نیز همین کار را میکند ).گزینهٔ دیگر، گنو تکمکس (GNU TeXmacs) یک ویرایشگر
آزاد ویزیویگ است که ویژگیهائی شبیه به لاتک را براساس یک موتور حروفچین متفاوت
عرضه میکند.
لاتک یک نرمافزار آزاد است .و مجوز ویژه خود را دارد که الپیپیال (LPPL) نامیدهمیشود
و با مجوز مستندات آزاد گنو (GNU General public)، که توزیع مجدد و اصلاحات را ممکن
میسازد سازگار نیست. لاتک استفادهکنندگان را ملزم میکند که فایلهای اصلاحشده،
دارای نام فایل اصلاحشده باشند. این کار تضمین میکند که فایلهایی که مبتنی بر فایلهای
دیگر هستند، رفتار مورد انتظار را نشاندهند و از مشکلاتی مانند جهنم دیالال (DLL
hell) جلوگیری میشود. نسخهٔ تازهای از الپیپیال که با جیپیال (GPL) سازگار است
نیز در دسترس است.
|